PUPUH XIII
G I R I S A
G I R I S A
01
Anak putu
den estokna, warah wuruke pun bapa, aja na ingkang sembrana, marang wuruke wong
tuwa, ing lair batin den bisa, anganggo wuruking bapa, ing tyas den padha
santosa, teguhana jroning nala.
Anak cucuku,
turutilah nasihat ayahandamu, dan jangan ada yang meremehkan nasihat orang tua.
Biasakan mendengar nasihat orang tua secara lahir batin, yakinlah dan teguhkan
hatimu
02
Aja na
kurang panrima, ing pepasthening sarira, yen saking Hyang Moha Mulya, kang
nitahken badanira, lawan dipunawas padha, asor unggul waras lara, utawa beja
cilaka, urip utawa antaka
Jangan ada
yang kurang bersyukur atas takdirmu, sebab takdir merupakan anugrah Yang
Mahamulia yang menciptakan dirimu. Di samping itu, ketahuilah bahwa hina dan
mulia, sehat dan sakit, bahagia dan celaka, serta hidup dan mati
03
Pan iku
saking Hyang Suksma, miwah ta ing umurira ingkang cedhak, lan kang dawa, wus pinasthi
ing Hyang Suksma, duraka yen maidowa, miwah yen kurang panrima, ing
lokhilmahfut punika tulisane pan wus ana.
Itu berasal
dari Yang Mahasuci, demikian pula umurmu yang panjang atau pendek sudah
ditakdirkan oleh Yang Mahasuci. Meskipun kau tidak percaya atau tidak
menerimakannya, semua itu sudah tersurat dalam laukhil mahfudz
04
Iku padha
kawruhana, sesikune badanira, aywa marang kang amurba, Kang Misesa, marang
sira, yen sira durung uninga, prayoga atatakona, mring kang padha wruh ing
ma’na, iku kang para ulama.
Sebaiknya
ketahuilah hukuman bagimu dari Yang Mahakuasa. Jika kau belum memahaminya, maka
bertanyalah kepada yang sudah mengetahui maknanya, yaitu para alim ulama
05
Kang wus
wruh rahsaning kitab, darapon sira weruha, wajib moka ing Hyang Suksma, wiwah
wajibing kawula, lan mokale kawruhana, miwah ta ing tatakrama, sarengat
dipunwaspada, batal kharam takokeno.
Yang telah
menyelami makna kitab agar engkau mengetahu apa yang dimaksud dengan sifat
wajib dan mokal Yang Mahaesa serta wajib dan mokal makhluk. Demikian pula kau
ketahu dank au tanyakan pula tata karma, syariat, batal, haram,
06
Sunat lan
parlu punika, prabot kanggo saben dina, iku uga dipunpadhang, patakonira den
terang, lan aja bosen jagongan, lawan kang para ulama, miwah wong kang sampun
sampurna, kawruhe marang Hyang Suksma
Sunah, dan
wajib yang menjadikan kelengkapan sehari-hari. Itupun pahami hakikatnya secara
jelas. Pertanyaanmu hendaknya rinci dan jangan bosan untuk berbincang dengan
para ulama serta orang yang telah sempurna pengetahuannya mengenai Yang
Mahasuci
07
Tanapi ing
tata karma, ing tindhak-tandhuking basa, kang tumiba marang nistha, tuwin kang
tumibeng madya, lan kang tumba utama, iku sira takokena, marang kang para
sujanma, miwah mring wong tuwa-tuwa
Demikian
pula perilaku tata karma dan pengguaan bahasa yang berkedudukan rendah, yang
berkedudukan sedang, dan yang berkedudukan tinggi tanyakan pada para sarjana
dan orang tua
08
Kang padha
bisa micara, miwah wong kang ulah sastra, iku pantes takonana, bias padhang ing
tyasira, ana kinarya gindhelan, pamuruke mring wong mudha, anuladha basaning
sastra, utawa saking crita
Yang bisa
bicara dan olah sastra. Mereka itu pantas kau tanyai agar jiwamu terang serta
ada yang dapat dijadikan pegangan karena caranya dalam menasihati orang muda
menggunakandasar dengan memetik sastra atau cerita
09
Lawan den
sregep amaca, sabrang caritanira, aja anampik wawacan, carita kang kuna-kuna,
layang babad kawruhana, caritane luhirira, darapon sira weruha, lelakone wong
prawira
Serta
rajinlah membaca segala macam cerita. Jangan memilih bacaan. Ketahui dan camkan
cerita-cerita lama, babad, kisah leluhur, dan kisah para pahlawan
10
Miwah lakone
padha, kang para wali sadaya, kang padha oleh nugraha, asale saking punapa,
sara kang para satria, kang digedaya, lakune sira tirua, lelebetan kag utama
Demikian
pula kisah para wali yang memberoleh kanugrahan, bagaimana asal-muasalnya.
Tirulak kesetiaan dan pengabdian utama para kesatria yang digdaya dalam perang
11
Nora susah
amirungga, mungguh tindhaking satriya, carita kabeh pan ana, kang nistha lan
kang utama, kang asor kang luhur padha, miwah lakuning nagara, pan kabeh ana
carita, ala becik sira weruha
Tidak perlu
mengkhususkan pada perilaku kesatria, sebab segala cerita memiliki bagian yang
hina danutama, ada yang hina dan ada yang agung. Demikian pula kehidupan suatu
Negara, ada yang baik dan ada kisah yang jelek yang seyogyanya kau ketahui
12
Yen during
mangerti sira, caritane takokena, ya marang wong tuwa-tuwa, kang padha weruh
ing carita, iku ingkang dadhi uga, undhaing pinteranira, nanging ta
dipunelinga, sabarang kang kapiyarsa
Jika kau
belum mengetahui ceritanya, maka tanyakan pada orang-orang tua yang mengetahui
cerita itu dengan harapan dapat menambah pengetahuanmu. Meskipun demikian,
ingatlah semua cerita yang pernah kau dengar
13
Aja na tiru
ing bapa, kalakuwane kang ala, banget tuna bodho mudha, ketul tan duwe graita,
nanging anak putu padha, mugi Allah ambukaa, marang ing pitutur yogya, kabeh
padha angestokena
Jangan meniru
perilaku buruh ayahandamu yang sedemikian bodoh, bebal, dan tidak punya
perasaan, tetapi mudah-mudahan anak cucuku, Allah membukakan hatimu pada
nasihat yang baik dan kalian semua mematuhinya
14
Marang
pituturing bapa, muga padha kalakona, kabehpadha mituruta, panedhaningsun mring
Suksma, lanang wadon selameta, manggiha suka raharja, ing dunya prapteng
akirat, den dohna sangsara papa
mudah-mudahan
kalian melaksanakan dan mengikuti nasihat ayahandamu. Permohonanmu pada Yang
Mahasuci, semoga kalian, baik laki-laki maupun perempuan memperoleh keselamatan
dan kebahagiaan di dunia dan akhirat, serta dijauhkan dari kesulitan dan
kesengsaraan
15
Olehe padha
kekadhang, pada atut aruntuta, marang sadulure padha, suguha dunya barana, lan
padha sugiha putra, pepeka jalu wanodya, kalawan maninge aja, nganti kapegatan
tresna
Rukunlah
persaudaraan kalian, kaya harta dan banyak anak baik laki-laki maupun perempua,
dan jangan sampai putus tali cinta kasih
16
Padha uga
den pracaya, aja sumelang ing nala, kabeh pitutur punika, poma wahyuning Hyang
Suksma kang dhawuh marang ing sira, jalarane saking bapa, Hyang Suksma paring
nugraha, maring anakingsun padha
Di samping
itu percayalah danjangan ragu-ragu dalam hatimu terhadap semua nasihat ini.
Anggaplah sebagai wahyu yang disabdakanYang Mahasuci kepadamu melalui
ayahandamu. Semoga Yang Mahasuci member berkah kepada semua anakku
17
Den bias
nampahi padha, mungguh sasmitaning Suksma ingkang padha marang sira, wineruhken
becik ala, anyegah karepanira, kang marang panggawe ala, kang tumiba siya-siya,
ya iku paring Hyang Suksma
Semoga
kalian dapat memahami tanda-tanda yang diberikan Yang Mahakuasa kepada
kalian mengenai hal yang baik dan burukmencegah niatmu dari perbuatan buruk,
mencegahmu untuk melakukan hal jahat yang membawamu ke kehinaan. Itulah berkat
Yang Mahasuci
18
Paring
peling marang sira, tinuduhken ing marga, kang bener kanggo kang uga, neng
dunya ingkang sampurna, muga anak putu pada, bisa dadi tuladha, kabecikaning
manusa, tinirua ing sujanma
Memberikan
peringatan padamu, juga menunjukkan jalan yang benar, dalam dunia yang
sempurna, semoga seluruh anak cucu dapat menjadi surei teladan bagi kebaikan
dan ditiru manusia
19
Sakehing
wong kapengina, aniru ing solah bawa, marang anak putu padha, anggepe wedi
asiha, kinalulutan ing bala, kedhepa saparentahnya, tulusa mukti wibawa, ing
satedhak turunira
Dan banyak
yang ingin meniru perilaku ank cucuku mengenai sikap segan dan kasih, disayangi
dan dituruti seluruh perintahnya oleh bawahan, abdikanlah seluruh kemuliaanmu
hingga keturunanmu
20
Den dohna
saking doraka, winantua ing nugraha, sakeh anak putu padha, ingkang ngimanaken
uga, marang pituturing bapa, Allah anyembadanana, ing pandhonganingsun iya, ing
tyasingsun wus rumasa
Semoga
dijauhkan dari segala dosa dan senantiasa diberkati dengan anugrah. Se,oga
Allah mengabulkan permohonanku karena jiwak sudah merasa
21
Wakingsun
umpama surya, lingsir kulon wayahira, pareking surupe uga, adoh marang
timbulira, pira lawase neng dunya, kauripaning manusa, masa nganti saatus
warsa, uripe ana ing dunya
Diriku
ibarat matahari sudah condong ke barat, dekat waktu tenggelam, jauh dari waktu
terbitnya. Seberapa lama hidupmu sebagai mausia, tidak akan sampai seratus
tahun kehidypan manusia di dunia
22
Mulane sun
muruk marang, kabeh paraputraningwang, suntulis sunwehi tembang, darapon padha
rahaba, enggone padha amaca, ngrasakna carita, aja bosen den apalna, ing rina
wengi elinga
Oleh
karenanya, aku mengajarkan kepada seluruh anakku, kutuliskan dalam bentuk
tembang agar semua senang membaca, merasakan (manfaat) cerita, jangan sampai
bosan dan hafalkan, ingatlah baik siang maupun malam
23
Lah muga
padha tirua, kaya leluhure padha, sudira betah atapa, sarta waskitha ing nala,
ing sampurnaning ngagesang, kang patitis tan amamang, iku ta panedhaningwang,
muga ta kalampahana
Mudah-mudahan
kalian meniru para leluhur, prihatin, bijak dalam jiwa atas kesempurnaan hidup,
cermat dan tidak ragu, itulah permohonanu, semoga dapat terlaksana
24
Titi
tamating carita, serat wawaler ing putra, kang yasa Shri Maharaja, Pakubuwana
Kaping Pat, karsane Shri Maharaja, ing galih panedhanira, kang amaca kang
miyarsa, yen lali muga elinga
Tamatlah
cerita berupa nasihat bagi putraku. Yang menggubah adalah Shri Maharaja
Pakubuwana ke IV. Harapan Shri Maharaja kepada yang membaca dan mendengar jika
sedang lupa, ingatkanlah
25
Telase
panuratira, Besar tunggal ping wolulas, Akad Pon, Dal sinengkalan, tata guna
sabdeng raja, masasta windu Sancaya, pamujinireng kawula, ya Allah kang luwih
wikan, obah osiking kawula
Tidak ada komentar:
Posting Komentar