PUPUH VIII
WIRANGRONG
WIRANGRONG
01 Den samya marsudeng budi, wuweka
dipun was paos, aja dumeh bisa muwus, yen tan pantes ugi, sanadya mung sekecap,
yen tan pantes prenahira.
Hendaklah
kau berusaha mengendalikan diri dan berhati-hati, jangan mentang-mentang pandai
berbicara jika tak layak (didengar), meskipun hanya sepatah kata jika bukan
pada tempatnya
02 Kudu golek masa ugi, panggonan
lamun miraos, lawan aja age sira muwus, durunge den kaesthi, aja age kawedal,
yen durung pantes lan rowang.
Carilah
waktu dan tempat jika ingin bicara, jangan terburu-buru berbicara sebelum kau
piker, jangan cepat-cepat kau keluarkan (isi hati) jika belum layak siapa yang
kau ajak bicara
03 Rowang sapocapan ugi, kang pantes
ngajak calathon, aja sok metuwo wong celathu, ana pantes ugi, rinungu mring
wong kathah, ana satengah micara.
Perhatikan
dengan siapa kau berbicara sehingga tidak asal bicara. (pembicaraan itu) ada
yang layak didebgarkan orang banyak ada pula yang tidak
04 Tan pantes kanggo ngawruhi, milane
lamon miraos, dipun ngarag-ngarah ywa kabanjur, yen sampun kawijil, tan
kena tinurutan, milane dipun prayitna
Diketahui
orang banyak. Oleh karena itu, jika berbicara jangan melantur karena jika
telanjur terucap tidak dapat ditarik kembali
05 Lan maninge wong ngaurip, aja
ngakehken supaos, iku gawe reged badanipun, nanging masa mangkin, tan ana
itungan prakara, supata ginawe dinan.
Di samping
itu, orang hidup jangan terlalu banyak bersumpah, itu akan mengotori dirimu,
namun zaman sekarang tidak ada pertimbangan, bersumpah adalah perbuatan
sehari-hari
06 Den gemi marang ing lathi, aja
ngakehke pepisoh, cacah cucah erengan ngabul-abul, lamun andukani, den dumeling
dosanya, mring abdi kang manggih duka.
Berhematlah
dengan lidahmu, jangan memperbanyak umpatan, menggerutu, dan marah-marah. Jika
kau marah, sebutkan kesalahan bawahanmu itu
07 Lawan padha den pakeling, teguhna
lahir batos, aja ngalap randhaning sedulur, sanak miwah abdi, rowang ing
sapangandhap, miwah maring pasanakan.
Dan juga
ingatlah, kuatkan lahir batin, jangan mengharapkan janda saudaramu, kerabat,
maupun bawahanmu, dan seterusnya
08 Gawe salah graitaning, ing liyan
kang sami anom, nadyan lilaa lanangipun kang angrungu elik, ing batin tan
pitaya, masa kuranga wanodya.
Hal itu akan
membuat curiga orang yang mengetahuinya, sekalipun suaminya rela, tetapi yang
mendengarnya tidak yakin, tidak mungkin kurang wanita
09 Tan wurung dipun cireni, ing batin
ingaran rusoh, akeh jaga-jaga jroning kalbu, arang ngandel batin, ing tyase
padhasuda, pangandele mring bendara.
Hal itu
pasti dijadikan tanda dan dicap jorok. Di dalam hatinya, mereka tidak percaya,
hal itu menyebabkan kepercayaan kepada tuannya akan berkurang
10 Anu cacat agung malih, anglangkungi
saking awon, apan sakawan iku akeh pun, dhingin wong madati, pindho wong
ngabotohan, kaping tiga wong durjana.
Ada lagi
cacat yang lebih besar dari kesalahan, yaitu empat perilaku, pertama madat,
kedua bertaruh, dan ketiga pencuri
11 Kaping sakawane ugi, wong ati
sudagar awon, mapan suka sugih watekipun, ing rina lan wengi, mung batine den
etang, alumuh lamun kalonga.
Yang keempat
adalah berwatak pedagang. Adapun watak pedagang dianggap jelek karena siang
malam hanya memikirkan keuntungan, tidak mau jika berkurang
12 Iya upamane ugi, duwe dhuwit pitung
bagor, mapan nora marem ing tyasipun, ilanga sadawa, gegetun patang warsa,
padha lan ilang sanambang.
Meskipun
memliki uang empat karung pun, belum tenang hatinya, sekalipun hanya hilang
satu sen, menyesalnya sampai empat bulan, sama dengan hilang seribu
13 Wong ati sudagar ugi, sabarang
prakara tamboh, amung yen ana wong teka iku, anggegawe ugi, gegadhen pan
tumanggal, ulate teka sumringah.
Orang
berwtak pedagang, dalam banyak hal pura-puta tidak tahu, namun jika ada orang
yang dating sambil membawa barang jaminan, ia bersikap ramah dan wajanya
pun cerah
14 Dene wong durjana ugi, nora ana den
raos, rina wengi mung kang den etung, duweke liyan nenggih, dahat datan
prayoga, kalamun wateke durjana.
sedangkan
watak pencuri, tidak ada lagi yang dirasakan, siang malam yang diperhitungkan
adalah milik orang lain. oleh kaera into sangat tidak baik berwatak pencuri
15 Dene bebotoh puniki, sabarang
pakaryan lumoh, lawan kathah linyok para padha, yen pawitan enting tan wurung
anggegampang, ya marang darbeking sanak.
Adapun watak
penjudi itu malas bekerja, sering berbohong, dan suka beradu mulut, jika
modalnya habis, maka menggampangkan segala milik saudara
16 Nadyan wasiyating kaki, nora wurung
dipun edol, lamun menang lali gawe angkuh, pan kaya bopati, wewah tan
ngarah-arah, punika awoning bangsat.
Bahkan
warisan kakeknya pun berani dijual. Jika menang lupa daratan, lagaknya seperti
bupati, member dengan tanpa perhitungan. Begitulah kejelekan penjudi
17 Kabutuhe nuli memaling, tinitenan
saya awon, apan boten wonten panedinipun, pramilane sami, sadaya nyinggahana,
anggegulang ngabotohan.
Jika sudah
terpaksa terus mencuri, lama-kelamaan kejelekannya ketahuan karena memang tidak
ada penghasilan. Oleh karena itu, hindarilah dan jangan lakukan perjudian
18 Dene ta wong akng madati, kesade
kaworan lumuh, amung ingkang dados senengipun, ngadep diyan sarwi, linggih
ngamben jejegang, sarwi leleyang bedudan.
Adapun
pemadat wataknya malas tidak kepalang, kesukaannya hanya menghadapi lampu
sambil duduk di amben bertumpang kaki sambil menimang culim
19 Yen leren nyeret, netrane pan merem
karo, yen wus ndadi awake akuru, cahya biru putih, njalebut wedi toya, lambe
biru untu pethak.
Jika
berhenti menhisap madat, matanya terkatup. Jika sudah parah, maka tubuhnya
kurus kering, wajahnya kuyu, takut air,bibir biru sedangkan gigi putih kotor
20 Beteke satron lan gambir, jambe
suruh arang wanuh, ambekane sarwi melar mingkus, atuke anggigil, jalagra aneng
dhadha, tan wurung metu bolira.
Karena tidak
kenal gambir, pinang, dan sirih. Napasnya kembang kempis tersengal—sengal,
batuk tiada henti, dan dahak menyumbat dada, dan akhirnya mengeluarkan bul
21 Yen gering nganggo ndalinding,
suprandene nora kapok, iku padha singgahana patut, ja ana nglakoni, wong mangan
apyun ala, uripe dadi tontonan.
Jika
sakit disertai mencret. Meskipun negitu (ia) tidak kapok. Itu patut kalian
hindari, jangan ada yang melakukan (perbuatan itu). Orang madat itu hidupnya
menjadi tontonan
22 Iku kabeh nora becik, aja na wani
anganggo, panggawe patang prakara iku, den padha pakeling, aja na wani nerak,
kang wani nerak tan manggih arja.
Itu semua
tidak baik, jangan ada yang berani melakukan empat perkara tersebut. Dan
ingatlah, jangan ada yang berani nekat, yang berani nekad tidak akan menemui
kesejahteraan
23 Lawan ana waler malih, aja sok
anggung kawuron, nginum, sayeng tanpa masa iku, endi lire ugi, angombe saben
dina, pan iku watake ala.
Ada lagi
pantangan, jangan suka mabuk, minum tanpa batas waktu, (padahal) minum-minuman
setiap hari itu tabiatnya buruk
24 Kalamun wong wuru ugi, ilang
prayitnaning batos, nora ajeg barang pikiripun, elinge ning ati, pan
baliyar-baliyur, endi ta ing becikira
Pemabuk akan
kehilangan keseimbangan batin, pikirannya tidak jelas, ingatannya goyang. Lalu,
di mana kebaikannya?
25 Lan aja karem sireki, ing wanodya
ingkang awon, lan aja mbuka wadi siraku, ngarsaning pawestri tan wurung nuli
corah, pan wus lumrahing wanita.
Jangan pula
kau menyukai wanita yang kotor, jangan pula kau membuka rahasia di depan wanita
sebab akan menjadi buah bibir. Bukakankah begitu umumnya wanita
26 Tan bisa simpen wewadi, saking
rupake ing batos, pan wus pinanci dening Hyang agung, nitahken pawestri, apan
iku kinarya, ganjaran marang wong priya.
Tidak bisa
menyimpan rahasia karena sempitnya hati. Sudah menjadi kodrat dari Yang
Mahaagung, menciptakan wanita sebagai hadiah kepada para lelaki
27 Kabeh den padha nastiti, marang
pitutur kang yektos, aja dumeh tutur tanpa dapur, yen bakale becik, den anggo
weh manfaat, ywa kaya Pucung lan kaluwak.
Semuanya
mesti waspada, jangan hanya karena nasihat sederhana. Jika itu memang baik ,
maka dengarkanlah karena jika dilaksanakan memberi manfaat., jangan seperti pucung
dan kluwak. (Pucung lan kluwak merupakan isyarat pola tembang berikutnya)
Tidak ada komentar:
Posting Komentar